كه پيغمبر ( ص ) عبد اللَّه ابى و مسطح را حد زد و صفوان حسان را مجروح ساخت * ( وَالآخِرَةِ ) * و در آن سراى به آتش دوزخ * ( وَاللَّه يَعْلَمُ ) * و خدا ميداند ضماير و اسرار را * ( وَأَنْتُمْ لا تَعْلَمُونَ ) * و شما نميدانيد آن را پس عقوبت نمائيد بر آنچه بحسب ظاهر بر شما واضح گردد از قذف و حقتعالى عقوبت خواهد كرد بر آنچه در قلوبست از حب اشاعه و يا آنكه خدا ميداند كميت و كيفيت عذاب قذف را و شما به آن عالم نيستيد * ( وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ ) * و اگر نه فضل الهى بودى ببردبارى بر شما * ( وَرَحْمَتُه ) * و بخشايش او بامهال براى توبه * ( وَأَنَّ اللَّه رَؤُفٌ ) * و آنكه خدا مهربانست و برائة ذمة مقذوف را ظاهر گرداند * ( رَحِيمٌ ) * بخشاينده است بتوبهء جنايت قذف كننده را هر آينه عقوبت بشما نازل شدى تكرير اينكلام بجهة منت است به ترك معاجله بعقاب با وجود عظم جريمه و در اين تكرير و ذكر ثواب و رؤف و رحيم و نهى از اشاعه فاحشه و حذف اجواب مبالغات عظيمه است و بعد از آن نهى بندگان نموده از اتباع شيطان بقوله * ( يا أَيُّهَا الَّذِينَ آمَنُوا ) * اى كسانى كه گرويده‌ايد * ( لا تَتَّبِعُوا ) * پيروى مكنيد * ( خُطُواتِ الشَّيْطانِ ) * كامهاى ابليس را يعنى طرق معاصى را يا وساوس او را در إساءة فاحشه و قذف عايشه * ( وَمَنْ يَتَّبِعْ خُطُواتِ الشَّيْطانِ ) * و هر كه پيروى نمايد كامهاى شيطان را يعنى پيروى او كند * ( فَإِنَّه يَأْمُرُ بِالْفَحْشاءِ ) * پس بدرستى كه ميفرمايد آن ديو او را بكارى كه زشت است در عرف و عقل * ( وَالْمُنْكَرِ ) * و بعملى كه ناپسنديده است در حكم شرع و گويند فحشا زناست و منكر ساير قبايح و يا فحشا هر چيزيست كه قبح آن در نهايت افراط باشد كما قال ( ابو ذويب ضراير جرمى تفاحش غارها اى فرطت غرتها ) و منكر آنچه نفوس منكر باشد و متنفر از آن و غير راضى بوقوع آن و قول اخير اكثر و اشهر است و بر هر تقدير اينجملهء اسميه مصدره بان براى بيان علت نهى است از اتباع شيطان * ( وَلَوْ لا فَضْلُ اللَّه عَلَيْكُمْ ) * و اگر نه فضل و كرم الهى بودى بر شما بتوفيق توبه با تعيين حدى كه كفارت گناه است * ( وَرَحْمَتُه ) * و بخشايش او بتطهير شما بتوبه يا حد * ( ما زَكى مِنْكُمْ ) * پاك نگشتى از شما * ( مِنْ أَحَدٍ ) * هيچ يكى * ( أَبَداً ) * هرگز يعنى تا آخر عمر از دنس افك و ساير ذنوب پاك نشدى * ( وَلكِنَّ اللَّه يُزَكِّي ) * و ليكن خدا پاك ميسازد * ( مَنْ يَشاءُ ) * هر كه را ميخواهد از شما يعنى هر كه را كه توفيق توبه ارزانى فرمايد و وى باخلاص توبه نمايد * ( وَاللَّه سَمِيعٌ ) * و خدا شنواست بمقالات مردمان * ( عَلِيمٌ ) * دانا بافعال و نيات و ضماير و اخلاص ايشان در آيه دلالت است بر آنكه مراد حقتعالى از بندگان خلاف آن چيزيست كه